Ustavni sud Bosne i Hercegovine utvrdio je da su pojedini zakoni i akti koje je nedavno usvojila Narodna skupština Republike Srpske neustavni te ih je stavio van snage.
Riječ je o sljedećim zakonima i aktima: Zakon o posebnom registru i javnosti rada neprofitnih organizacija, Zakon o neprimjenjivanju zakona i zabrani djelovanja vanustavnih institucija BiH, Zakon o dopuni Krivičnog zakonika RS-a, Odluka o mjerama i zadacima proisteklim iz neustavnih odluka i postupaka vanustavnih institucija BiH, te Zaključci NSRS-a od 26. februara 2025. godine.
Tu su i Zakon o Visokom sudskom i tužilačkom vijeću RS-a, kao i Pravilnik o postupku kandidiranja i izbora prvih članova VSTV-a RS-a.
Navedene akte usvojila je skupštinska većina predvođena Savezom nezavisnih socijaldemokrata (SNSD), na inicijativu predsjednika entiteta RS i lidera te stranke Milorada Dodika, koji se u ovom trenutku nalazi u bjekstvu od pravosudnih organa Bosne i Hercegovine.
Odlukom Ustavnog suda BiH, svi ovi akti prestaju da važe danom njihovog objavljivanja u Službenom glasniku RS-a.
Zakon o neprofitnim organizacijama i “agentima stranog utjecaja”
U vezi sa Zakonom o posebnom registru i javnosti rada neprofitnih organizacija, Ustavni sud je utvrdio da je isti u suprotnosti s Ustavom BiH, ali i s Evropskom konvencijom o ljudskim pravima.
Zakonom su uvedene nove kategorije poput “neprofitnih organizacija” i “agenata stranog utjecaja”, uz posebne obaveze i ograničenja. Sud je zaključio da se time isključuje mogućnost utjecaja nevladinog sektora na nosioce javne vlasti, što u suštini onemogućava osnovnu djelatnost tih organizacija.
Također je navedeno da su termini poput “političko djelovanje” i “političke aktivnosti” formulirani preširoko i neprecizno, što organizacijama civilnog društva onemogućava da predvide granice dozvoljenog djelovanja. Time se omogućava arbitrarnost i potencijalno sankcionisanje svake njihove aktivnosti.
Zakon, prema ocjeni Suda, ima snažan odvraćajući i stigmatizirajući efekat te uvodi rigidan režim nadzora nad stranim donacijama, uključujući redovne i vanredne kontrole.
Zakoni kojima se osporava nadležnost institucijama BiH
U vezi sa zakonima kojima se isključuje djelovanje državnih institucija u RS-u, Sud je posebno istakao da se njima negira primjena zakona o Visokom sudskom i tužilačkom vijeću BiH, Sudu BiH, Tužilaštvu BiH i SIPA-i, što predstavlja pokušaj ukidanja suvereniteta države na dijelu njene teritorije.
Sud je podsjetio da je prijenos nadležnosti s entiteta na državni nivo izvršen saglasnošću entiteta, a njihovo eventualno “vraćanje” može se izvršiti isključivo odlukom Parlamentarne skupštine BiH. Entiteti, istaknuto je, nemaju ovlaštenje da jednostrano povlače nadležnosti već uspostavljene na državnom nivou.
Zakon o dopuni Krivičnog zakonika RS-a
Ovaj zakon uvodi novo krivično djelo – “nepoštivanje ili neizvršavanje odluka institucija ili organa RS-a”. Ustavni sud je ocijenio da je zakonska formulacija preširoka i neprecizna, te da omogućava krivično gonjenje i u slučajevima kada odluke organa RS-a nisu pravosnažne, konačne, pa čak ni zakonite.
Takva zakonska odredba, zaključuje Sud, narušava pravnu sigurnost, načelo podjele vlasti i vladavinu prava, jer isključuje kontrolu zakonitosti odluka od strane sudova i ustavnih instanci.
Zakon o VSTV-u RS-a
U vezi s osporenim Zakonom o VSTV-u RS-a i pratećim Pravilnikom, Ustavni sud podsjeća da je nadležnost nad pravosuđem u BiH prenesena s entiteta na državni nivo. Usvajanjem zakona kojim se uspostavlja entitetsko VSTV, RS je, prema odluci Suda, pokušala de facto i de iure uzurpirati nadležnost države Bosne i Hercegovine u oblasti pravosuđa.
Sud je podsjetio da se identična materija već reguliše državnim Zakonom o VSTV-u BiH, te da za entitetski zakon ne postoji ustavno opravdanje.
U zaključku, Ustavni sud BiH jasno je istakao da Ustav BiH ne pruža pravnu osnovu za donošenje nijednog od osporenih akata koje je usvojila Narodna skupština RS-a.
